2 ـ 1 ـ بانکداری ایرانی وبانکداری متعارف39
2 ـ 1-1- ویژگیهای بانکداری متعارف39
2 ـ 1-1-1- ابتنابرنظام بهره39

2 ـ 1-1-2- قطعیت بهره41
2 ـ 1-1-3- تاکیدبرشایستگی اعتباری44
2 ـ 1 ـ 2- ویژگیهای بانکداری ایرانی ( اسلامی )45
2 ـ 1-2-1- الگوهای عقلایی ونظری دربانکداری اسلامی45
2 ـ 1 -2-2- ویژگیهای اختصاصی بانکداری اسلامی51
2 ـ 1 ـ 2 ـ 2 ـ 1 ـ تسهیم ریسک52
2 ـ 1 ـ 2 ـ 2 ـ 2 ـ تأکیدداشتن بربهره وری دربرابرتأکیدبرشایستگی اعتباری52
2 ـ 1 ـ 2 ـ 2 ـ 3 ـابعاداخلاقی53
2 ـ 1-2-2-4- وضعیت فعلی بانکداری ومالیه ی اسلامی53
2 ـ 1-2-2-5- اندازه55
2 ـ 1-2-2-6- شاخصهای مالی58
2 ـ 1-2-2-7- سودبررویداراییها60
2 ـ 1-2-2-9- فعالیتهای تأمین مالی61
2 ـ 1 ـ 2 ـ 3 ـ وجودحالت اضطراردرنظام بانکی ایران63
2 ـ 1 ـ 2 ـ 3 ـ 1 ـ ماهیت ودلایل وجوداضطراردرنظام بانکی63
2 ـ 1 ـ 2 ـ 3 ـ 1 ـ 1 ـ دلایل اجتماعی63
2 ـ 1 ـ 2 ـ 3 ـ 1 ـ 2 ـ دلایل اقتصادی68
2 ـ 1 ـ 2 ـ 3 ـ 2 ـ تاثیر اجرای قاعده اضطراردرنظام بانکی69
2 ـ 1 ـ 2 ـ 3 ـ 2 ـ 1 ـ غیرربوی نمودن معاملات بانکی69
2 ـ 2 ـ چالشهاوضرورتهای بانکهای ایرانی درفرایندجهانی شدن75
2 ـ 2 ـ 1 ـ چالشها75
2 ـ 2 ـ 1 ـ 1 ـ ابعادسازمانی75
2 ـ 2 ـ 2 ـ ابعادعملیاتی77
2 ـ 2 ـ 2 ـ 1 ـ مشکلات مربوط به شریعت77
2 ـ 2 ـ 2 ـ 2 ـ فقدان تامین مالی بصورت مشارکت درسود80
2 ـ 2 ـ 2 ـ 3 ـ عدم توان رقابت84
2 ـ 2 ـ 3 ـ ضرورتها85
2 ـ 2 ـ 3 ـ 1 ـ نوین سازی بانکی ( بانکداری الکترونیکی )85
2 ـ 2 ـ 4 ـ تغییرساختارسازمانی134
2 ـ 2 ـ 4 ـ 1 ـ ملی کردن بانکها134
2 ـ 2 ـ 4 ـ 2 ـ تلاش برای حذف نظام ربوی وتعیین کارمزداعطای تسهیلات135
2 ـ 2 ـ 4 ـ 3 ـ تحول درنظام بانکی137
2 ـ 2 ـ 4 ـ 4 ـ بازگشت به نظام بانکهایخصوصی137
نتیجه گیری140
پیشنهادات144
فهرست منابع ومآخذ149
Abstract155
چکیده
سیستم بانکی به منزله نبض تپنده در اقتصاد هر کشور است و درست به همین علت است که نارساییها و نواقص موجود در این نظام مستقیما بر بخش های عمده اقتصادی تاثیر می گذارد .نظام بانکداری کنونی در ایران از جهت وفق با مقررات بین المللی دارای مشکلات فراوانی است . در حقیقت ؛ طراحان نظام بانکی جدید در ایران ، با ایجاد قراردادهای ترکیبی جدید اقدام به شبیه سازی نظام بهره نموده اند که این خود ، آفات زیادی را برای نظام اقتصادی و بانکی کشور به ارمغان آورده است . نکته مهم در بررسی مشکلات نظام بانکداری کنونی کشور این است که بدانیم منبع تئوری نظام بانکداری فعلی ، قانون بانکداری بدون ربای مصوب سال 1362 می باشد و این قانون به هیچ وجه نتیجه نگاه فلسفی به احکام اقتصادی اسلام نیست . علاوه بر آن چالشهای دیگری نیز در این رابطه وجود دارند که بعضی از آنها مشکلات اجرایی هستند که ناشی از بد عمل کردن نظام اجرایی بانکداری کشور است و برخی دیگر نیز ربطی به بانکداری اسلامی ندارد و کما بیش تمام بانکهای دنیا با آن مواجه هستند .
واژگان کلیدی : بانکداری ـ جهانی شدن ـ ربوی ـ عقود بانکی
مقدمه
الف ـ طرح موضوع
گفته شده که جهانی شدن ، پدیده غالب و جاری زمانه ماست . پدیده ای که به دگرگونی های عمیق در حوزه های موضوعی متفاوت حیات اجتماعی در سطح جهان اشاره دارد . روندی پر شتاب و پیچیده در حیات جمعی بین المللی که انسانها را در اقصی نقاط عالم ، قطع نظر از تفاوتها ، تحت تاثیر قرار داده و به هم نزدیک می کنند. 1
انتظار می رود در آینده ای نزدیک به دلیل پدیده جهانی شدن ، رقابت بانک های متعارف با بانک های اسلامی ، افزایش بیشتری داشته باشد . جهانی شدن به وابستگی اقتصادی فزاینده کشورها در سطح جهانی از طریق افزایش حجم و تنوع معاملات مرزی کالاها و خدمات و جریان های سرمایه بین المللی و همچنین از طریق انتشار سریع و گسترده تکنولوژی اشاره دارد .
به دلیل آزاد سازی ، بازارهای جهانی سریعا در حال تبدیل شدن به یک بازار واحد هستند واین امر فرصت ها و همچنین چالش هایی را برای بانک های ایرانی و اسلامی به وجود آورده است .
از یک سو جهانی سازی امکان تنوع بیشتر سبد دارایی را فراهم می آورد و در نتیجه میزان ریسک موجود در روش های تسهیم سود را کاهش می دهد ؛ که این امر فرصت های برای بانک های اسلامی به منظور استفاده بیشتر از این روش ها ، ایجاد خواهد کرد .
اما از سوی دیگر بانک های ایرانی باید برای رقابتی سخت تر از سوی بانک های خارجی آماده گردند . به منظور بهره برداری از فرصت های بوجود آمده از بحث جهانی سازی لازم است بانک های اسلامی کیفیت خدمات خود را بهبود بخشند و محصولات مالی مناسبی را عرضه نمایند . در اینجا هم باز ، این مشتریان هستند که نهایتا از این رقابت منتفع می گردند.
نوآوری های تکنولوژیکی نسبت به سایر عوامل نقش مهمتری در یکپارچگی مالی و جهانی شدن ایفا نموده اند . بانکداری الکترونیک و استفاده گسترده از کامپیوترها ، روش بانکداری را دگرگون نموده است . این امر شرکت های عظیم بانکی را به مداخله واداشته است ، چرا که برای بکارگیری تکنولوژی مدرن ، به منابع بیشتری نیاز می باشد .
ادغام های انجام شده در کشورهای غربی ، شروع به ایجاد بانک ها و موسسات مالی غول پیکر نموده است و جهانی سازی بازارهای مالی ، به یکپارچگی هر چه بیشتر بازارهای سرمایه منجر شده است . آزاد سازی بازارهای ارز ، موجب تقویت هرچه بیشتر این روند گردیده است .
در این شرایط پول کاغذی با یک کارت پلاستیکی جایگزین شده است و اسناد الکترونیکی جای صورت های وضعیت را گرفته اند . انقلاب ارتباطاتی که از طریق وسایلی مانند فکس ، تلکس و نامه های الکترونیکی به وقوع پیوسته ، هزینه ارتباطات بین المللی را کاهش داده است . امروزه پس انداز یک کشور می تواند بوسیله یک کلیک موس در کشورهای دیگر سرمایه گذاری گردد و مشتریان در بسیاری از کشورها می توانند در اینترنت بین بانک ها ، شرکت های سرمایه گذاری محدود ، صندوق های مشترک سرمایه گذاری محدود ، صندوق های مشترک سرمایه گذاری و حتی شرکت های تجاری که رقیب هم می باشند به تفحص بپردازند .
بنابراین دیگر بانک های ایرانی نمی توانند نسبت به پیشرفت های اخیر بی تفاوت باشند . آنها باید این توسعه ها را به دقت بررسی نموده و استراتژی های خود را بر طبق آن تنظیم نمایند .
به منظور فعالیت در بازارهای جهانی ، آنها مجبورند حجم فعالیتهای خود را افزایش داده و همچنین پیمان های استراتژیک با بانک های دیگر را شکل دهند . همچنین ایجاد ارتباط بین بانک های اسلامی موجود و آن دسته از بانک های متعارفی که علاقمند به انجام بانکداری بر اساس اصول اسلامی هستند ، مفید خواهد بود . چنین پیمان های استراتژیکی برای هر دو طرف سودمند خواهد بود .
ب ـ اهمیت و کاربرد موضوع پژوهش
همزمان با ورود به دانشگاه آزاد و شروع به تحصیلات در این اندیشه بودم که موضوعی مناسب و کاربردی را جهت تدوین پایان نامه انتخاب نماید که بتواند هم از لحاظ نظری و هم از جنبه عملی به کار آید؛ از این رو پس از تفحص و تحقیق به موردی که هم اکنون در پیش رو داریم رسیدم.
تحقیق در زمینه جهانی شدن اقتصاد و علی الخصوص بانکداری و تعیین آثار آن بیش از هر چیز راه را برای تبیین یک سیاست دقیق، در جهت شناخت و رفع نواقص قانون هموار می کند. بنابراین آشنایی دقیق با تمام زوایای موضوع پایان نامه علاوه بر اینکه امکان این را می دهد که در دستگاههای اقتصادی، مورد استفاده قرار گیرد، در مباحث آموزشی نیز مورد استفاده دانش پژوهان قرار خواهد گرفت.
ج ـ ارزیابی اثار علمی موجود در زمینه موضوع(پیشینه داخلی و خارجی پژوهش)
در رابطه با جهانی شدن بانکداری و مشکلات و چالشهای فرا روی بانکداری اسلامی ، تا کنون تحقیقات زیادی صورت گرفته است که در قالب کتب و مقالات به چاپ رسیده است . که از مهمترین آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد :
الف : آقای مجتهد و آقای حسن زاده در سال 1384 در کتاب پول و بانکداری و نهادهای مالی، ضمن تشریح مبانی بانکداری اسلامی، چالش ها و مشکلات نظام بانکداری بدون ربا در ایران را مورد بررسی قرار داده اند.
ب : هارون، سودین و همکارانش در سال 2004، چشم اندازها و چالش های بانکداری اسلامی در تایلند را بررسی نموده اند و به ذکر یک سری مشکلات مخصوص بانکداری اسلامی تایلند پرداخته اند.
ج : میر جلیلی ، سید حسین ، جهانی شدن بانکداری و ضرورتهای ناشی از آن در بانکداری ایران ، مجله نامه مفید ، 1381 ، شماره 31 ، نیز به بررسی برخی چالشهای موجود در بانکداری ایران ناشی از جهانی شدن بانکداری پرداخته اند .
د : کهزادی ، نوروز ، اثرات پیوستن ایران به سازمان تجارت جهانی در سیستم بانکی ، مجله دیدگاههای حقوقی ، پاییز 1376 ، شماره 7
د ـ اهداف تحقیق
ـ تبیین و تشریح نقش جهانی شدن بانک ها در نظام بانکی بدون ربا
ـ آشنا شدن با خط مشی فرا ملی و ملی در برخورد با موضوع
ر ـسوالات تحقیق
1 ـ به طور کلی نقش بانک های ایرانی در فرایند جهانی سازی چیست ؟
2 ـ آیا فرایند جهانی سازی به بانک های ایرانی کمک می کند یا به آن ضربه می زند ؟
3 ـ مهمترین چالش های بانک های ایرانی در فرایند جهانی سازی چیست ؟
4 ـ ضرورت های جهانی شدن بانکداری در ایران چیست ؟
ز ـ فرضیه های تحقیق
1 ـ بانک های ایرانی آنقدر کوچک هستند که نمی توانند از فرایند جهانی سازی استفاده کنند یا حتی به طور کارایی در آن شرکت کنند . آنها به دلیل حجم و اندازه کوچکشان نمی توانند در این فرایند نقش مهمی ایفا نمایند . فرضیه دیگر این است که بانک های ایرانی به دلیل متصف بودن به وصف اسلامی بودن می توانند بسیاری از مشکلات بانکداری کنونی را حل کنند .
2 ـ تحت شرایط مناسب ، بین المللی کردن بانک ها می تواند برای بانک های ایرانی سودمند باشد . مهمترین این شرایط ، این است که کشورهای اسلامی نیاز دارند که جو سرمایه گذاری را در خود بهبود بخشد و بازارهای مالی خود را توسعه دهد .
3 ـ جدی ترین چالش موجود برای بانک های ایرانی و اسلامی ، فقدان یک ساختار قانونی مناسب به منظور برخورد سریع با موارد پرداخت های موجل و وامهایی که به موقع بازپرداخت نمی شوند ، می باشد ؛ همچنین در معرض نکول و زیان درآمد قرار داشتن نیز از دیگر چالشهای این بانکهاست .
4 ـ نوین سازی روشها، ابزارها و خدمات بانکی؛ اصلاح مقررات مربوط به تجارت خدمات بانکی و تغییر ساختار سازمانی بانکهای بدون بهره ، مهمترین ضرورت های بانکهای ایرانی در نظام جهانی شدن بانکداری هستند .
و ـ واژگان تخصصی( متغیرها)
ـ بانکداری : فعالیت های اقتصادی و واسطه ای که توسط موسساتی به نام بانک یا بوسیله موسسات غیر بانکی متعارف صورت می گیرد .
ـ جهانی شدن اقتصاد : جهانی شدن اقتصاد ، روند ادغام بازارهای مالی در اقتصاد جهانی شده است .
ـ سوئیفت2 :انجمن ارتباط مالی بین بانکی بین‌المللی است که مرکز آن در کشور بلژیک است وبه صورت مؤسسه و به شکل تعاونی فعالیت می‌کند .
بای بک : قراردادهای بای بک قراردادهای خدماتی با قیمت ثابت یا بازگشت ثابتند. این روش سرمایه گذاری به دولت اجازه می دهد سرمایه های خارجی و خدمات و دانش فنی را جذب کرده ودر عین حال هزینه مبادلات خارجی را کاهش و ظرفیت صادرات را افزایش دهد .
ه ـ روش تحقیق
در این پایان نامه، شیوه تحقیق و جمع آوری اطلاعات مبتنی بر روش کتاب ورزی و کتابخانه ای می باشد که پس از جمع آوری معلومات و اطلاعات لازم به تحلیل و بررسی داده ها و اطلاعات پرداخته ایم. در جمع آوری اطلاعات حقوقی در وهله اول به منابع موجود فارسی مراجعه شد و با ملاحظه کمبود اطلاعات لازم از منابع انگلیسی جهت غنی شدن مباحث بعمل آمد .
ی ـ محدودیت های پژوهشی
مهمترین محدودیت این پژوهش عدم وجود منابع فارسی دست اول در رابطه با این موضوع و فقد سابقه پژوهشی موثر در این زمینه بود .
فصل اول
مفاهیم و کلیات
1 ـ 1 ـ تجارت خدمات
1 ـ 1 ـ 1 ـ تعریف و مفهوم خدمات و ویژگیهای آن
خدمات جمع واژه « خدمت » است . و خدمت از لحاظ لغوی به معنای کار کردن برای کسی ، بندگی کردن ، چاکری کردن ، کار ، ماموریت ، هدیه ، تحفه ، پیشکش ، سلام ، تعظیم و کرنش می باشد . 3
واژه خدمت می تواند چهار مورد استفاده داشته باشد :
ممکن است منظور از آن صنعت باشد ( موسساتی که خدمات را عرضه می نمایند ) یا منظور از آن تولیدات باشند ( که انحصارا بوسیله موسسات خدماتی عرضه می گردند ) یا بمعنای مشاغل باشند ( طبقه بندی بازارهای کاری ) و یا بمعنای عملکرد ( طبقه بندی فعالیتها ) باشند . درباره واژه خدمات تعاریف متعددی ارائه شده است که به آنها اشاره می کنیم : « خدمت ، محصول فعالیت انسانی است که با هدف ارضای یک نیاز بشری انجام می گردد و یک کالای قابل لمس را ایجاد نمی نماید . » 4
یا در تعریف دیگری آمده « تغییر وضعیت یک شخص یا کالای متعلق به یک واحد اقتصادی که نتیجه فعالیت واحد یکدیگر بر مبنای توافق اولیه بین انها می باشد . » تعریف دیگری که ارائه شده است عبارت است از اینکه : « خدمات ، به فعالیت های اقتصادی اطلاق می شوند که با ایجاد مطلوبیت زمانی و مکانی موجب تغییر در دریافت کننده خدمت می گردند . خدمات مذکور بوسیله عرضه کننده ای که برای دریافت کننده کار می کند ؛ گهگاه دریافت کننده که بخشی از عمل مذکور را انجام می دهد ؛ دریافت کننده و عرضه کننده در تعامل با هم عرضه می گردند . » 5و در انتها با در نظر گرفتن جنبه فرآیند بودن خدمات می توان گفت : « توافق یا تعهد عرضه کننده یک خدمت مبنی بر انجام یک سری وظایف طی مدت زمان معین برای نیل به هدف بخصوصی خدمت نام دارد. »
بطور کلی برای شناخت مفهوم خدمات و تمیز آن از کالا ضوابط و معاییری ارائه شده است که در ذیل به آن اشاره می کنیم :
1 ـ خدمات ، غیر قابل لمس هستند ولی گاهی با کالاهای قابل لمس ترکیب می شوند در نتیجه در خرید خدمت نوعی ابهام وجود دارد . بعبارت دیگر بازاریابان برای غلبه بر خصیصه نا ملموس بودن و بیان کیفیت و مزایای خدمات ، عناصر ملموسی را به محصول اولیه اضافه می کنند . تهیه فیلم ، عکس و کاتالوگ از این جمله هستند .
2 ـ زمان تولید و مصرف آنها همزمان است . بعبارت دیگر غیر قابل ذخیره هستند . بنابراین در عرضه خدمات از مدل عادی تولید ـ فروش ـ مصرف ـ پیروی نمی شود . بلکه ابتدا خدمات فروخته و سپس بطور همزمان تولید و مصرف می شوند .
ضمنا بسیاری از کالاها توسط کسانی تولید می شوند که هیچ گاه خریداران ، آنها را نمی بینند . اما در خرید و فروش خدمت ، معمولا ارتباط ها مستقیم و نزدیک است . به علت همزمانی تولید و مصرف در خدمات ، لازم است به عوامل تاثیر گذار انسانی و مادی و معنوی حاکم بر داد و ستد توجه شود .
3ـ مالکیت آنها غیر قابل انتقال است . بنابراین نمی توان خدمات را خریداری نمود و سپس در بازار دیگر با قیمت بیشتر به فروش رساند .
4 ـ ایجاد تغییرات کوچک در محصول بطوری که محصول جدیدی بوجود نیاید ، خدمت محسوب می شود . و ایجاد تغییرات وسیع که محصولات جدید را از محصولات قدیمی بوجود آورد تولید کالا محسوب می شود .
5 ـ در تولید خدمات ، مصرف نهاده های نیروی کار بیشتر و مصرف نهاده های واسطه ، کمتر از تولید کالاست .
6 ـ در مواردی که ارائه خدمات همراه فروش کالاست ، تمیز خدمات از کالا دشوارتر می شود . در این حالت باید شکل نهایی معامله معیار تصمیم گیری قرار بگیرد و اقدامی در جهت جدا کردن عنصر کالا از خدمت صورت نگیرد برای مثال ارائه غذا در رستوران علیرغم محتوای کالایی زیاد ، ارائه خدمت محسوب می شود.
7 ـ در بعضی موارد تعیین اینکه آیا یک خدمت ( از قبیل تحویل کالا ) فعالیت نهایی تولید کالای مورد نظر است ( که در آن صورت نباید از کالا تفکیک شود ) یا یک فعالیت مستقل ( که در آن صورت خدمت محسوب می شود ) بسیار مشکل است. نمونه های این حالت ، تحویل کالای مصرفی در خانه و خرید اغذیه از رستوران برای مصرف در خارج از رستوران است . 6 البته این موضوع را باید تاکید کرد که تنها شکل و خصوصیات ظاهری محصول نهایی نیست که تعیین می کند آن محصول باید جزء کالا یا خدمات بشمار آید ، بلکه معامله انجام شده نیز در این تشخیص موثر است . یک شی مادی ممکن است در یک مبادله ، کالا ( یک بطری نوشابه خریداری شده از یک فروشگاه ) و در مبادله ای دیگر به عنوان خدمت در نظر گرفته شود ( یک بطری نوشابه که در رستوران خدمت داده می شود ) .اما بنظر می رسد تعاریفی که بر مبنای این ویژگیها متکی هستند به مرور زمان و باگسترش و پیشرفت فناوری تولید ابهام می کنند .
بعنوان مثال نرم افزارهای کامپیوتری و یا فیلم ها و موسیقی های ضبط شده بر روی لوح فشرده و یا برنامه های تلویزیونی تمام ویژگیهای فوق را ندارند . خدمات آموزشی که زمانی بصورت چهره به چهره انجام می شد ، در حال حاضر از طریق تجهیزات ارتباطات راه دور قابل اجراست . 7
1 ـ 2 ـ 1 ـ 2 ـ تفاوتهای اساسی بین کالا و خدمت
شاید بتوان گفت مهمترین تفاوت بین محصول و خدمت این است که کالا به عنوان یک شیء فیزیکی است که محصول فرایند تولید در یک صنعت است و استفاده از آن برای مصرف کننده مزایایی به همراه دارد در حالی که خدمت به عنوان اعمال یا عملکردی است که منجر به ایجاد مزایایی برای گیرنده خدمت می شود . به عبارتی خدمات فعالیتهایی هستند که ارزش ایجاد می کنند و مزایایی را برای مشتریان در زمان و مکان معین به دنبال دارند . در نظام بانکداری ، خدمت ممکن است بوسیله دستگاه ( عابر بانک ) یا فرد ( مشاور ) عرضه شود.
در اینجا ما به چند تفاوت اصلی بین کالا و خدمات اشاره می کنیم :
آ ـ با ارائه خدمات برای مشتری مالکیت ایجاد نمی شود : شاید مهمترین تفاوت بین کالاها و خدمات این است که مشتریان از مصرف خدمات ارزش دریافت می کنند . بدون اینکه مالکیت دائمی یک شیء فیزیکی و قابل لمس را بدست آورند .
ب ـ مشارکت مشتری در فرایند تولید خدمات : اغلب مشتریان به طور فعالی در کمک به ایجاد محصول خدماتی درگیر هستند . فعالیتهایی مانند برداشت پول از دستگاه خودپرداز بانک و یا همکاری با پرسنل ارائه دهنده خدمت مانند آرایشگر ، هتلدار ، دانشگاه یا بیمارستان از این گونه است .
بنابراین شرکتهای خدماتی از آموزش مشتریان و بهبود توانائی آنها سود می برند .
ج ـ بی ثباتی و متغیر بودن کیفیت خدمات : چون خدمات وابسته به افراد ارائه دهنده خدمت هستند ، بنابراین با توجه به قابلیت افراد ارائه دهنده خدمت و شرائط مورد نظر ، کیفیت خدمات متفاوت است . کالاهای تولیدی تحت شرایط کنترل شده ای تولید می شوند و بنابراین از کیفیت یکسانی برخوردارند . در حالی که حضور مشتریان و کارکنان ارائه دهنده خدمت ، استانداردسازی و کنترل را در داده ها و ستاده های خدماتی مشکل می سازد . گاهی اشتباهات و قصورهایی که در حین ارائه خدمات ممکن است رخ دهد ، بر کیفیت خدمات ارائه شده تاثیر می گذارد . بیشتر خدمات بانک بوسیله افراد عرضه می شوند و عملکرد افراد همیشه با ثبات و سازگاری همراه نیست ؛ و این بیشتر به خاطر دو عامل روحیه کارکنان و حجم کاری سازمانهای ارائه دهنده خدمات است . 8
د ـ ارزیابی خدمت برای مشتریان دشوار است : در مورد کالاها مشتری می تواند کالایی را که خریداری می کند بر حسب ویژگی هایی که باید در کالا و جود داشته باشد ارزیابی نماید . این ویژگیها ممکن است شامل رنگ ، جنس ، شکل ظاهری ، قیمت ، سختی و بوی آن باشد . در حالیکه کیفیت خدمات پس از خرید و در حین مصرف مشخص می شود . در عرضه خدمات ، ابتدا خدمات ارائه و سپس بطور همزمان مصرف می شوند . این ویژگی سبب می شود گاهی پس از مصرف خدمت نیز ارزیابی توسط مشتری مشکل باشد . بنابراین رفتار افراد حین ارائه خدمت از عواملی است که بر کیفیت خدمت مورد نظر تاثیر زیادی دارد .
ر ـ اهمیت زمان در ارائه خدمت : نمی توان تولید خدمت را از مصرف جدا نمود ، در واقع اکثر خدمات بطور همزمان تولید می شوند و تولید و مصرف آنها همزمان است ، مشتریان مجبور هستند بطور فیزیکی برای دریافت خدمات از سازمانهای مورد نظر مانند خطوط هوائی ، بیمارستانها ، آرایشگاهها و بانکها منتظر بمانند . بنابراین زمانی که مشتری حاضر است برای دریافت خدمت انتظار بکشد بسیار مهم است . از طرف دیگر خدمات باید سریع ارائه شوند تا مشتریان معطل نشوند . امروزه اکثر مشتریان نسبت به زمان ارائه خدمات حساس هستند و سرعت اغلب عنصر کلیدی یک خدمت محسوب می شود .
ز ـ بر خلاف تولید کنندگان محصولات که باید کانالهای توزیع فیزیکی داشته باشند تا کالا را از محل تولید به دست مشتریان برسانند ، اکثر کسب و کارهای خدماتی از کانالهای الکترونیکی استفاده می کنند . مانند انتقال الکترونیکی پول در بانکها . در واقع اغلب کسب و کارهای خدماتی ، محل تولید و محل فروش خدمت و محل مصرف را در یک مکان ادغام می کنند .
1 ـ 1 ـ 3 ـ طبقه بندی خدمات
طبقه بندی خدمات در حال حاضر مورد توجه بسیاری از کشورهای جهان بویژه اعضای سازمان تجارت جهانی قرار گرفته است . تصمیمات مربوط به طبقه بندی خدمات می تواند تاثیر مستقیم بر مسیری که در خصوص تعهدات مندرج در موافقتنامه « GATS » صورت می گیرد داشته باشد و به همان نحو می تواند بر نحوه تصمیم گیری در خصوص تعهداتی که در آینده بوجود خواهد آمد اثر گذار باشد .
بطور کلی تاکید طرفداران ( GATS ) بر آن است که حتی الامکان دامنه شمول آن را گسترش دهند . این امر به چند طریق امکان پذیر است :
1 . تفسیر مضیق زیر بخش های خدماتی که از قلمرو ( GATS ) مستثنا شده اند و یا بخش هایی که کشورهای عضو ، کمترین تعهدات را در مورد آنها متقبل شده اند و در عین حال تفسیر موسع زیر بخش هایی که اعضا بیشترین تعهدات را قبول کرده اند .
2 . دسته بندی خدمات برای اطمینان یافتن از شمول تعهدات بعدی بر گروه خاصی از خدمات .
3 . طبقه بندی خدمات جدید به نحوی که بتوان آنها را در دسته ای از تعهدات که کشورها قبلا متقبل شده اند قرارداد .
بنابراین از آنجایی که بحث تفصیلی در این مقوله واجد جنبه عملی و کاربردی بسیار می باشد ، به بررسی برخی از مهمترین طبقه بندی هایی که تاکنون در خصوص خدمات صورت گرفته می پردازیم .
1 ـ 1 ـ 3 ـ 1 ـ طبقه بندی های غیر رسمی
بنظر می رسد درک دامنه کامل خدماتی که در یک جامعه پیچیده وجود دارند بسیار دشوار می باشد . دامنه خدمات ، از تولد ( مامائی ) تا مرگ ( تدفین ) ، خدمات روزمره ( خشکشوئی ) تا متعالی ( تئاتر و موسیقی ) ، خدمات کم اهمیت ( مانند کفاشی ) تا خدمات دارای ارزش حیاتی ( مانند جراحی قلب ) ، خدمات فردی ( مانند آرایشگری ) تا اجتماعی ( مانند آموزش ابتدائی ) و از خرده فروشی گرفته تا توزیع نیرو را در بر می گیرند . 9
در نتیجه این گستردگی وصف ناپذیر ، برای درک بهتر خدمات ، اولین گام می تواند طبقه بندی آنها با یاری گرفتن از یک روش منظم و حساب شده باشد .
کارشناسان اقتصادی در سال 1975 خدمات را به 4 دسته تقسیم نمودند :
الف : خدمات توزیع مانند حمل و نقل ، ارتباطات ، عمده فروشی ، خرده فروشی و انبارداری
ب : خدمات تجاری مانند خدمات مالی ، بیمه ، حسابداری ، تبلیغات ، تحقیق و توسعه
ج : خدمات اجتماعی مانند بهداشت ، آموزش و تامین اجتماعی

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

د : خدمات فردی مثل تعمیرات
در سال 1987 « سازمان ارزیابی تکنولوژی آمریکا » خدمات را طبقه بندی نمود و متعاقبا همین طبقه بندی به تصویب کنگره رسید :
1 . خدمات مبتنی بر دانش : شامل خدماتی است که نقش سرمایه های انسانی در آنها نسبت به میزان تحصیلات دانشگاهی قابل اندازه گیری است . مانند بیمه ، بانکداری ، خدمات اطلاعات تکنولوژیکی ، تبلیغات ، بهداشت و آموزش و پرورش .
2 . سایر خدمات : عمدتا شامل آن دسته از فعالیتهائی می شود که نیروی انسانی کمتری را به خود جذب می کنند . اما از نظر استاندارد تولید ، روش های شناخته شده ای دارند . مانند خدمات حمل و نقل ، خرده فروشی ، اجاره ، خدمات اجتماعی و فردی 10
مشکل عمده در ایجاد یک نظام مناسب طبقه بندی این است که بسیاری از خدمات ، می توانند هم مصرف کننده و هم تولید کننده باشند . این مساله بستگی دارد به اینکه چه کسی این خدمات را خریداری می نماید . بعنوان مثال خدمات پستی ، بانکداری و حمل و نقل .
مشکل دیگری که در طبقه بندی خدمات با آن مواجه می شویم این است که برخی خدمات ، بخش جدائی ناپذیر هر فعالیت تجاری یا تولیدی هستند (مثل مدیریت و کتابداری ) . این نوع خدمات را تنها در یک اقتصاد پویا و مطلوب که تخصص گرائی کامل حکم فرماست و هر چیزی برای خود بازاری دارد و در یک طبقه مجزاست . اما آمارهای ملی موجود ارزش این نوع خدمات را به مقدار کافی ارزیابی نمی کنند .
مشکل بعدی مربوط می شود به میزان بسیار بالای خدماتی که در آمارهای مختلف از نظر پنهان می مانند . میزان این قبیل فعالیتها که موسوم به بازار سیاه 11هستند ، در فعالیت های خدماتی بسیار بالاتر از کالاها می باشد ، زیرا بسادگی می توان تولیدات نامحسوس را پنهان نمود .
بنابراین ما برای فهم درست مقررات موافقتنامه عمومی تجارت خدمات و خدماتی که قابلیت تجارت الکترونیک دارند ، به بررسی طبقات رسمی و معتبر می پردازیم .
1 ـ 1 ـ 3 ـ 2 ـ طبقه بندی های رسمی
اداره آمار سازمان ملل متحد برای ایجاد قابلیت مقایسه بین المللی اطلاعات آماری ، مجموعه ای از طبقه بندی های استاندارد را در یک نظام منسجم برای طبقه بندی رشته فعالیتها ، کالاها و خدمات ، بمنظور استفاده در انواع آمارهای اقتصادی تهیه و بکارگیری آنها را به کشورهای عضو توصیه کرده است .
« خانواده بین المللی طبقه بندی ها » که در واقع کلیه فعالیت های اجتماعی و اقتصادی را تحت پوشش خود قرار می دهد ، شامل آن دسته از طبقه هایی است که در فهرست طبقه بندی های سازمان ملل متحد به ثبت رسیده اند و بوسیله کمیسیون آمار سازمان ملل متحد یا دیگر هیات های فرا دولتی که در خصوص موضوعات اقتصادی ، بهداشتی ، آموزشی ، رفاه اجتماعی ، جغرافیائی ، زیست محیطی و گردشگری و غیره دارای صلاحیت می باشند ، مورد بازبینی و تایید قرار گرفته اند . همچنین شامل آن دسته از طبقه بندی هایی است که در خصوص موضوعات مشابه در این فهرست به ثبت رسیده اند و مرتبط با طبقه بندی های بین المللی هستند یا از آنها مشتق شده اند و اصولا برای اهداف ملی یا منطقه ای مورد استفاده قرار می گیرند . 12انواع طبقه بندی هایی که در این خانواده قرار می گیرند شامل سه نوع می باشند : طبقه بندی های مرجع 13 ، طبقه بندی های مشتق 14، و طبقه بندی های مرتبط 15
اما طبقه بندی که بنظر می رسد مستقیما به موضوع بحث ما ارتباط پیدا می کند ، طبقه بندی ارائه شده از سوی گات است . این طبقه بندی در سال 1991 توسط دبیرخانه گات تهیه گردید که به « فهرست طبقه بندی بخشی خدمات » موسوم است .
این فهرست ، در واقع نتیجه مشورت با کشورهای عضو گات بود . در این فهرست بخشهای مربوطه و زیر مجموعه های آنها با توجه به مقررات ملی مربوط به خدمات مورد شناسائی قرار گرفته است . به گونه ای که بر مبنای این مقررات می توانست تعهدات خاصی متقبل شود و مورد مذاکره قرار گیرد .
در نتیجه این فهرست ، بیش از آن که به عنوان یک طبقه بندی آماری لحاظ شود ، باید بعنوان فهرستی برای مذاکرات آتی اعضای گات در نظر گرفته شود .
به هر حال 12 مقوله اصلی در فهرست کتاب مذکور به شرح زیر می باشد :
1 ـ خدمات تجاری
2 ـ خدمات ارتباطات
3 ـ خدمات ساختمانی و مهندسی
4 ـ خدمات توزیعی
5 ـ خدمات آموزشی
6 ـ خدمات زیست محیطی
7 ـ خدمات مالی
8 ـ خدمات بهداشتی و اجتماعی
9 ـ خدمات گردشگری و گردشگری
10 ـ خدمات تفریحی ، فرهنگی و ورزشی
11 ـ خدمات حمل و نقل
12 ـ سایر خدمات
فهرست مذکور ممکن است در طول زمان توسعه پیدا کند و مذاکره کنندگان تجارت خدمات ممکن است در آینده از طبقه بندی های دیگری استفاده نمایند .
1 ـ 1 ـ 3 ـ 4 ـ تجارت بین المللی خدمات
خدمات ، بویژه در بخش های تامین مالی و حمل ونقل کالا قرن هاست که نقش مهمی را در تجارت جهانی ایفا می نماید . بعضی از اشکال اولیه تجارت خدمات ، تجارت خانه هایی بودند که تبادل کالاهای لوکس با ارزش افزوده بالا را از طریق خدمات حمل و نقل ، انبارداری و تامین مالی صادر کنندگان تسهیل می کردند . به تدریج مراکز فعالیت خدمات از جمله راههای مبادلاتی زمینی و بنادر مهم برای تجارت دریائی رونق گرفتند . برای نمونه بنادر مهم مواصلاتی در منطقه آسیا ، اقیانوس آرام به مراکز عمده خدمات تبدیل شدند.16
اهمیت فزاینده اقتصاد خدمات موجب گردید که در اواسط دهه 1930 این بخش بعنوان سومین بخش اقتصاد بحساب آید . معهذا در گذشته کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه به بخش خدمات به عنوان مانعی در راه رشد اقتصادی نگاه می کردند . اغلب در کشورهای توسعه یافته شنیده می شد که می بایست بجای تقویت بخش خدمات مبادرت به تقویت بخش صنعت آن هم با استفاده از تمامی امکانات موجود نمود .
اما در اثر وقوع « انقلاب صنعتی » در کشورهای توسعه یافته ، چندین ویژگی بخش خدمات دچار تحول گردید . مثلا اعتقاد به اینکه خدمات ملموس نیستند دچار ضعف شد ؛ چرا که خدمات در ارزش افزوده کالاها نقش فزاینده ای یافت . همچنین بکارگیری فناوری های جدید از جمله رایانه ها سبب شد ویژگی « عدم قابلیت ذخیره سازی خدمات » در مورد بسیاری از این خدمات دچار تغییر گردد .
بنابراین بنظر می رسد دلیل جدید بودن مفهوم تجارت بین المللی خدمات بویژه در مقایسه با کالاها را می توان به دو موضوع نسبت داد :
الف : خدمات همانگونه که اشاره شد ، بطور سنتی دارای ویژگیهائی از جمله غیر قابل مبادله بودن ، غیر ملموس بودن و … می باشند ، در نتیجه در گذشته امکان مبادله بسیاری از خدمات از لحاظ ماهوی و ذاتی وجود نداشت . اما پس از وقوع انقلاب صنعتی و نیل بشر به پیشرفتهای علمی و بویژه ظهور کامپیوتر و اینترنت ، بسیاری از ویژگی های فوق رنگ باختند و خدمات نیز مانند کالاها قابلیت مبادله پیدا کردند .
ب : در گذشته بسیاری از خدمات در اختیار و انحصار دولت قرار داشتند . شاید عمده ترین دلیل این مساله را بتوان در حیاتی بودن خدمات مذکور سراغ گرفت . بسیاری از خدمات همانند تامین اجتماعی ، تامین آب ، بهداشت ، آموزش و پرورش ، بیمه و بانکداری در زمره خدماتی محسوب می گردند که نقش حیاتی در بر آورده ساختن نیازهای اساسی جوامع ایفا می نمایند . در نتیجه بطور سنتی دولتها به عنوان متصدیان افراد تحت سرپرستی خود موظف به تامین خدمات مذکور گردیدند . اما با توسعه علوم و فن آوری به شرح فوق و ایجاد قابلیت مبادله بسیاری از خدمات که در گذشته غیر قابل مبادله تلقی می گردیدند ، این فکر بوجود آمد که می توان قواعد بین المللی برای تجارت خدمات وضع نمود . و هدف این قواعد کاهش نقش انحصاری دولتها در عرضه خدمات و تسهیل تجارت بین المللی خدمات می باشد .
سرانجام تلاشهای کشورها در سال 1994 به نتیجه رسید و موافقت نامه عمومی تجارت خدمات به عنوان چارچوبی برای مبادله بین المللی خدمات به تصویب رسید .
1 ـ 1 ـ 5 ـ موافقت نامه عمومی تجارت خدمات
در این بخش به بررسی مفاد و مندرجات موافقت نامه عمومی تجارت خدمات می پردازیم . این بررسی جهت نزدیک نمودن بحث حاضر که در رابطه با تجارت الکترونیکی است به موافقت نامه عمومی تجارت خدمات می باشد . به نظر می رسد موافقت نامه مذکور بسیار منعطف طراحی گردیده است .
در حال حاضر گسترش موافقت نامه های بین المللی و پدیداری سازمانهای بین المللی و قوت یافتن مفهوم همکاری بین المللی ، را نباید به معنای زوال دولتها دانست ؛ بلکه هر یک از کشورها ، ضمن قبول هنجارها و نهادهای جدید بین المللی ، بر حفظ وحدت ملی ، تمامیت ارضی و استقلال و هویت ملی اصرار می ورزند . تاکید بر این اصول که مبین حیثیت ملی در جامعه بین المللی است ، صرفا جلوه ای از تعدیل خاکمیت را نمایان می سازد . بنابراین اصل حاکمیت در حقوق موضوعه پابرجاست و حقوق بین الملل جدید آن را مبنای روابط ملل متحد می داند . 17
1 ـ 1 ـ 5 ـ 1 ـ پیشینه موافقت نامه عمومی تجارت خدمات
مذاکرات مربوط به تجارت خدمات به این جهت دارای اهمیت است که تجارت خدمات ، موضوع جدیدی بود که اوایل سال 1980 در ژنو مطرح گردید . در آن زمان تنها کشوری که از طرح این موضوع حمایت می کرد ایالات متحده آمریکا بود . زمانی که مذاکرات در سال 1994 به نتیجه رسید ، گاتس مورد قبول همه کشورهای عضو گات قرار گرفت . فرایند مطرح نمودن موضوعی که بسیار بحث انگیز و ناشناخته برای بسیاری از کارشناسان تجاری بود و طی یک دهه با تلاش های انجام گرفته توانست در میان کشورها شناخته شود .
در خصوص اینکه در مذاکرات دور اروگوئه چه کسانی نقش اساسی در مطرح نمودن موافقتنامه ها داشته اند دو دیدگاه متفاوت وجود دارد : مطابق اولین دیدگاه ، فعالان عمده در طول مذاکرات دور اروگوئه دولتهای عضو گات بودند . در واقع این دولت ها بودند که تصمیم می گرفتند چه موضوعاتی باید در دستور کار مذاکرات قرار گیرد . دبیرخانه و نمایندگان اعضاء عمدتا راههای نائل شدن به موضوعات مذکور را تعیین می نمودند . اما دیدگاه دوم مبتنی بر این است که از آنجایی که چرخ های یک سازمان بین المللی بوسیله سخنگویان دولت های ملی که نماینده آنها هستند به حرکت در می آید تنها این عده هستند که با دانش تکنیکی خود و استقلالی که به آنها واگذار شده می توانن حلال مشکلات جامعه جهانی باشند . 18
کمی بعد از آنکه مذاکرات دور توکیو به پایان رسید ، طرف های متعاهد در خصوص اینکه آیا دور مذاکراتی دیگری برای تکمیل نمودن موضوعات نا تمام و حفظ بقای این نهاد در حال انقراض ( گات ) مورد نیاز است یا خیر ، اختلاف نظر داشتند . در این میان دبیرخانه گات نقش بسیار مهمی برای بقای گات و جامعه جهانی ایفا نمود . یکی از موانع برگزاری دور جدید مذاکرات این بود که آیا تجارت خدمات باید در این عرصه بین المللی مورد بررسی قرار گیرد ؟ یا اینکه اصلا آیا تجارت خدمات می تواند وارد این عرصه گردد؟

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید